Co to jest bilon? Wyjaśnienie pojęcia

Bilon to po prostu pieniądz zdawkowy w formie metalowych monet – taki sam środek płatniczy jak banknoty, choć wykonany z innego materiału i mający nieco inne zastosowania. W Polsce za jego emisję odpowiada Narodowy Bank Polski, a fizycznie wybijany jest w Mennicy Polskiej. Zapraszam do lektury artykułu, w którym wyjaśniam szczegóły dotyczące tego znanego wszystkim pojęcia.

Definicja i podstawowe właściwości bilonu

W języku finansów słowo bilon oznacza pieniądz zdawkowy w postaci metalowych znaków pieniężnych, czyli monet. Pełni on funkcję zwykłego środka płatniczego, a jego siła nabywcza wynika z nadanej mu wartości nominalnej – nie musi być powiązana z wartością użytego kruszcu. Co więcej, współczesne monety bardzo często mają tzw. kurs przymusowy, co znaczy, że akceptujemy je według nominału, niezależnie od tego, ile warte są surowce w nich zawarte.

W przeszłości bilon traktowano jako uzupełnienie pieniądza kruszcowego, a jego siłę umarzania zobowiązań ograniczano do określonych kwot. Na przykład w Polsce przed 1939 rokiem obowiązywały limity: jednorazowo można było płacić monetami 10-złotowymi do 1000 zł, 5-złotowymi do 500 zł i 2-złotowymi do 100 zł. Niklowe monety 1-złotowe pozwalały regulować należności tylko do 50 zł jednorazowo. Dziś takich ograniczeń już nie ma, a bilon przyjmuje się bez górnego pułapu – o ile oczywiście nie budzi to wątpliwości co do autentyczności.

Materiały i pochodzenie nazwy

Samo określenie „bilon” wzięło się od stopu miedzi i srebra, który kilkaset lat temu był powszechnie używany do wyrobu monet o niskich nominałach. Z czasem zaczęto nazywać tak cały pieniądz zdawkowy bez względu na skład. W historii mennictwa do bicia bilonu wykorzystywano więc nie tylko wspomniany stop, ale też nikiel, brąz i mosiądz, a sporadycznie nawet złoto – na przykład w Hiszpanii w pierwszej połowie XIX wieku.

Obecnie gama materiałów jest znacznie szersza i bardziej praktyczna. Najczęściej sięga się po stal, aluminium oraz różnego rodzaju stopy miedzi, które dobrze znoszą intensywny obieg. Dzięki takiemu doborowi surowców dzisiejszy bilon jest wyraźnie lżejszy i bardziej odporny na ścieranie niż jego historyczne pierwowzory. Ciekawym epizodem w polskiej produkcji było zastąpienie w latach 2014–2016 mosiądzu manganowego w monetach 1 gr, 2 gr i 5 gr stalą powlekaną mosiądzem – zmianę tę wprowadzono, gdy część nakładu powstawała w brytyjskiej Royal Mint.

Bilon w polskim systemie płatniczym

W naszym kraju za emisję monet odpowiada bank centralny – Narodowy Bank Polski – a fizycznie wybija je przede wszystkim Mennica Polska. Ten podział zadań gwarantuje, że do obiegu trafiają wyłącznie monety zgodne z obowiązującymi wzorcami i o właściwych parametrach technicznych. Współcześnie w portfelach nosimy nominały od 1 grosza aż do 5 złotych: 1 gr, 2 gr, 5 gr, 10 gr, 20 gr, 50 gr, 1 zł, 2 zł oraz 5 zł.

Każdy z tych krążków ma swój charakterystyczny stop i wymiar, co nie tylko chroni przed fałszerstwami, ale też ułatwia rozróżnianie dotykiem. Monety o wyższych nominałach wykonuje się przeważnie z kilku warstw metali, aby dodatkowo utrudnić ich podrobienie:

• monety 1 gr, 2 gr i 5 gr – stal pokryta mosiądzem,
• monety 10 gr, 20 gr i 50 gr – stal platerowana miedzioniklem,
• monety 1 zł, 2 zł i 5 zł – rdzeń ze stopu oraz pierścień o innym składzie.

Dość ciekawym momentem w dziejach polskiego bilonu była hiperinflacja przełomu lat 80. i 90. XX wieku. W okresie 1989–1994, a więc do czasu denominacji złotego, monety praktycznie zniknęły z codziennego użytku – ich wartość była tak niska, że przestały odgrywać jakąkolwiek rolę w płatnościach. Dopiero po wprowadzeniu nowych nominałów w styczniu 1995 roku stopniowo wróciły do kas i kieszeni obywateli.

Bilon – pieniądz zdawkowy w postaci metalowych znaków pieniężnych (monet). Jest takim samym środkiem płatniczym jak banknoty, różni się jednak materiałem, kształtem i praktycznym zastosowaniem.

Ograniczenia sprzed 1939 roku

W dwudziestoleciu międzywojennym przepisy wyraźnie określały, do jakich kwot można używać poszczególnych rodzajów monet. 10-złotówkami wolno było płacić najwyżej 1000 zł, pięciozłotówkami – 500 zł, a monetami o niższych nominałach jeszcze mniej. Te limity miały zapobiegać sytuacjom, w których ktoś próbowałby regulować duże zobowiązania wyłącznie drobnicą.

Czasy hiperinflacji i powrót monet do obiegu

Pod koniec PRL i na początku lat 90. szalejąca inflacja sprawiła, że dotychczasowe monety stały się bezwartościowe. Ludzie przestali się nimi posługiwać, a w powszechnym obiegu przez kilka lat funkcjonowały głównie banknoty. Sytuację odwróciła denominacja złotego w 1995 roku – przywrócono monety nominalnie niewielkie, za to znów praktyczne przy codziennych zakupach.

Emisja od 2014 do 2016 – rola brytyjskiej mennicy

Między kwietniem 2014 a końcem 2016 roku część polskich monet groszowych powstawała poza krajem, w Royal Mint. W tym czasie dla najniższych nominałów zmieniono też stop: dotychczasowy mosiądz manganowy zastąpiono stalą powlekaną mosiądzem. Pozwoliło to obniżyć koszty produkcji bez utraty podstawowych walorów użytkowych i wytrzymałości.

Zalety bilonu wobec banknotów

Monety bije się z myślą o długim okresie obiegu – metal jest odporniejszy na rozdarcia, zagniecenia i wilgoć niż papier. Szacuje się, że przeciętna moneta może pozostawać w użyciu nawet kilkadziesiąt lat, podczas gdy banknoty wymagają wymiany już po kilkunastu miesiącach. Ta wyższa trwałość przekłada się na mniejsze koszty emisji w dłuższej perspektywie.

Drugim atutem jest masowe wykorzystanie bilonu w automatach wrzutowych. Przez długi czas tylko monety umożliwiały płacenie w biletomatach, automatach z napojami czy parkometrach, bo technologia rozpoznawania banknotów była znacznie droższa i mniej niezawodna. Choć dziś powszechnie używamy kart i płatności mobilnych, to w wielu starszych urządzeniach wciąż liczy się właśnie gotówka w formie monet.

W komunikacji miejskiej dużych miast, na przykład w Warszawie, przez lata biletomaty przyjmowały wyłącznie bilon. Obecnie można tam już płacić zbliżeniowo i przez Internet, lecz jeszcze nie tak dawno posiadanie odpowiedniej liczby monet było jedynym sposobem na szybki zakup biletu bez stania w kolejce. Warto pamiętać, że ta specyficzna funkcja bilonu ma we współczesnym świecie charakter niszowy, ale wciąż bywa bardzo pomocna tam, gdzie sieć bezprzewodowa zawodzi lub automaty są relatywnie stare.

Współcześnie wartość nominalna bilonu często przewyższa wartość metali użytych do jego produkcji, dlatego monety określa się mianem pieniądza podwartościowego z tzw. kursem przymusowym.

Krążki bilonowe mają też tę praktyczną przewagę, że łatwo je policzyć i posegregować za pomocą prostych wag i liczarek. Kasjerzy w bankach potrafią błyskawicznie zważyć cały worek monet i w ciągu sekund poznać ich sumaryczną wartość – w przypadku banknotów podobna automatyzacja wymaga bardziej skomplikowanych czytników. To kolejny powód, dla którego bilon ułatwia obsługę gotówki w handlu i instytucjach finansowych.